Από την Παλαιοχώρα στα ίχνη της βαθιάς προϊστορίας των Κυθήρων, μέσω Αυστραλίας
Η αυστραλιανή αρχαιολογική έρευνα APKAS φωτίζει το παρελθόν του νησιού και γεφυρώνει τη διασπορά με τις ρίζες της
Η Αρχαιολογική Έρευνα της Παλαιοχώρας-Κυθήρων (APKAS) είναι μια αυστραλιανή έρευνα που ξεκίνησε το 1999 και διερευνά τη διαχρονική εξέλιξη του πολιτιστικού τοπίου των βόρειων Κυθήρων, από τους προϊστορικούς χρόνους έως σήμερα. Η μελέτη ολοκληρώθηκε το 2025 και αναμένεται να δημοσιευτεί το 2026.
Ως ένα από τα πιο εκτεταμένα αρχαιολογικά προγράμματα μελέτης τοπίου που έχουν πραγματοποιηθεί στα βόρεια Κύθηρα, υλοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Αυστραλιανού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου στην Αθήνα, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϋ. Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του Κυθηραϊκού Συλλόγου Αυστραλίας και του ιδρύματος Nicholas Anthony Aroney. Επικεφαλής του έργου ήταν η Δρ Λίτα Τζωρτζοπούλου Γκρέγκορι, μαζί με τον καθηγητή Timothy E. Gregory και τον Δρα Σταύρο Πασπαλά, οι οποίοι αφιέρωσαν χρόνια εμπειρίας σε μια πραγματική «έρευνα αγάπης».
ΑΠΟ ΤΑ ΚΥΘΗΡΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ
Η Δρ Λίτα Τζωρτζοπούλου Γκρέγκορι, αρχαιολόγος και ανθρωπολόγος, γεννήθηκε στην Αυστραλία, αλλά πέρασε τα παιδικά και εφηβικά της χρόνια στην Ελλάδα. Σήμερα είναι Διευθύντρια του Αυστραλιανού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών και ανώτερη ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ.
«Ήμουν περίπου 5 ετών όταν ήρθα στην Ελλάδα και πέρασα πολύ χρόνο με τους παππούδες μου, που ζούσαν στα Κύθηρα. Ερχόμενη από μια μεγάλη πόλη της Αυστραλίας σε ένα μικρό χωριό, δεν είχα πραγματικά αντιληφθεί τι συνέβαινε γύρω μου».
Μεγάλωσε σε έναν λιτό, παραδοσιακό τρόπο ζωής — νερό από την πηγή, λάμπες πετρελαίου, ιστορίες που περνούσαν από στόμα σε στόμα. Στα 15 της, η οικογένειά της επέστρεψε στην Αυστραλία, λόγω επαγγελματικών δυσκολιών του πατέρα της.
«Όταν κάναμε τη μεγάλη επιστροφή, ήξερα ότι αυτό που ήθελα να κάνω ήταν η αρχαιολογία. Ήταν μέσα μου από πολύ μικρή ηλικία. Με επηρέασε βαθιά το ότι μεγάλωσα σε ένα νησί όπως τα Κύθηρα και η στενή σχέση με τη γιαγιά μου, που μου μετέδιδε ιστορίες και παραδόσεις».
Όπως εξηγεί, η περιέργεια για το παρελθόν ήταν πάντα παρούσα.
«Είχα μια εξαιρετική καθηγήτρια ιστορίας στο λύκειο. Της είπα ότι αγαπώ την ιστορία, αλλά θέλω να μάθω πώς ζούσαν οι άνθρωποι στην καθημερινότητά τους. Μου απάντησε: “Θέλεις να γίνεις αρχαιολόγος!”».
ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΕΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ
Μετά τις σπουδές της, η Δρ Λίτα εργάστηκε στην Κύπρο, όπου γνώρισε τον σύζυγό της, καθηγητή Timothy E. Gregory. Μέσω αυτής της συνεργασίας ήρθε σε επαφή με τον Δρα Σταύρο Πασπαλά, επίσης με καταγωγή από τα Κύθηρα. Μαζί άρχισαν να διαμορφώνουν την ιδέα μιας αρχαιολογικής έρευνας στο νησί.
«Όλοι είχαμε γεννηθεί στην Αυστραλία, αλλά είχαμε ισχυρούς δεσμούς με τα Κύθηρα. Αισθανθήκαμε την ανάγκη να επιστρέψουμε και να μάθουμε περισσότερα για τον τόπο των προγόνων μας. Γι’ αυτό την αποκαλώ μελέτη αγάπης».
Η έρευνα ξεκίνησε το 1999 και η αρχική φάση ολοκληρώθηκε το 2004. Κεντρικό σημείο αποτέλεσε η Παλαιοχώρα, ένας μεσαιωνικός οικισμός που καταστράφηκε το 1537 από τον πειρατή Μπαρμπαρόσα και εγκαταλείφθηκε, αποκτώντας τη φήμη «χωριού φάντασμα».
«Για εμάς ήταν ένας μαγικός τόπος, απομονωμένος σε έναν βράχο με θέα προς τον Πελοπόννησο. Θέλαμε να κατανοήσουμε πώς εξελίχθηκε, πώς συνδέθηκε με την ενδοχώρα και γιατί υπήρξε τόσο σημαντικός».
ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΤΟΠΙΟ
Το APKAS βασίστηκε στην αρχαιολογία τοπίου, μια προσέγγιση που δεν στηρίζεται σε ανασκαφές, αλλά στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το τοπίο διαμορφώνεται μέσα στον χρόνο από τη φύση και τον άνθρωπο.
Η ομάδα συνέλεξε στοιχεία μέσω εντατικής επιτόπιας έρευνας, αρχειακού υλικού και προφορικών μαρτυριών, σε μια διεπιστημονική προσπάθεια που περιλάμβανε αρχαιολόγους, ιστορικούς και γεωλόγους.
«Δεν μας ενδιαφέρει ένα μεμονωμένο αντικείμενο, αλλά το πώς ζούσαν οι άνθρωποι, ποια ήταν η σχέση τους με το περιβάλλον, με τη θάλασσα. Το τοπίο έχει τη δική του ιστορία».
ΟΤΑΝ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΞΑΝΑΓΡΑΦΕΤΑΙ
Κατά την επιτόπια έρευνα (2017–2020), με τη χρήση νέων τεχνολογιών όπως drones, η ομάδα εντόπισε λίθινα εργαλεία που χρονολογούνται στη βαθιά προϊστορία.
«Αυτό το εύρημα τοποθετεί τα Κύθηρα στον χάρτη της πρώιμης ανθρώπινης παρουσίας. Μέχρι τότε δεν είχαμε φανταστεί ότι το νησί ήταν μέρος αυτού του δικτύου».
Η σημασία της ανακάλυψης ενισχύεται από το γεγονός ότι η πέτρα δεν ήταν ντόπια, γεγονός που υποδηλώνει θαλάσσια μετακίνηση ανθρώπων ήδη πριν από 100.000 χρόνια.
«Αλλάζει ριζικά την αντίληψή μας για εκείνη την εποχή».
ΓΕΦΥΡΑ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΣΠΟΡΑ
Το APKAS γεννήθηκε από ανθρώπους της διασποράς και εξελίχθηκε σε έναν ζωντανό δεσμό με τις ρίζες τους.
«Οι Έλληνες της διασποράς έχουν μια ιδιαίτερα έντονη σύνδεση με την καταγωγή τους, ίσως ακόμη πιο ισχυρή, γιατί δεν ζουν στην Ελλάδα», σημειώνει η Δρ Λίτα.
Τρίτες και τέταρτες γενιές επισκέφθηκαν το έργο, αναγνωρίζοντας σε αυτό κομμάτια της δικής τους ιστορίας. Μέσα από διαλέξεις και εκδόσεις, η έρευνα έχει ήδη παρουσιαστεί στο κοινό της Αυστραλίας, αναδεικνύοντας τον ρόλο της αρχαιολογίας ως γέφυρας ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν.
«Για μένα, το πιο σημαντικό είναι οι ανθρώπινες σχέσεις που δημιουργούνται μέσα από αυτή τη δουλειά».
ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ ΒΗΜΑΤΑ
Παρότι το APKAS ολοκληρώθηκε, το υλικό που συγκεντρώθηκε ανοίγει τον δρόμο για νέες μελέτες.
«Έχουμε θέσει τα θεμέλια για νέους ερευνητές. Ελπίζω ότι θα εμπνευστούν και θα επιστρέψουν στα Κύθηρα — γιατί υπάρχουν ακόμη πολλά να ανακαλυφθούν».
Δεν υπάρχουν σχόλια