Η Δημοκρατία στο Σφυρί Η Σιωπηλή Μετατόπιση της Εξουσίας

Του Χάρη Τσιοκα

Η σύγχρονη ιστορική συγκυρία χαρακτηρίζεται από μια πολυεπίπεδη μετάβαση, η οποία δεν περιορίζεται σε επιμέρους οικονομικές ή τεχνολογικές μεταβολές, αλλά διαπερνά τον ίδιο τον πυρήνα των νεοφιλελεύθερων εκδοχών του καπιταλισμού. Οι ραγδαίες εξελίξεις στην επιστήμη και την τεχνολογία, αντί να λειτουργούν ως μέσα διεύρυνσης των κοινωνικών δυνατοτήτων, συγκεντρώνονται σε ολοένα και πιο περιορισμένα κέντρα οικονομικής ισχύος, μετατρεπόμενες σε μηχανισμούς επιρροής, ελέγχου και τελικά απονοηματοδότησης της δημοκρατικής διαδικασίας.

Στο πλαίσιο αυτό, τα οικονομικά, παραγωγικά και κοινωνικά πρότυπα των σύγχρονων κοινωνιών τείνουν να αποσυνδέονται από τη σφαίρα της δημοκρατικής πολιτικής και να υπάγονται σε μια ιδιότυπη «αυτοματοποίηση», η οποία καθοδηγείται από τα συμφέροντα των κυρίαρχων ελίτ. Η σταδιακή αυτή υποχώρηση της πολιτικής ως πεδίου συλλογικής ρύθμισης ενισχύει μορφές εξουσιοδοτικού αυταρχισμού και περιορίζει δραστικά τις δυνατότητες κοινωνικού ελέγχου. Τα φαινόμενα πολιτικής εκτροπής που εκδηλώνονται σε διαφορετικά γεωγραφικά και πολιτικά περιβάλλοντα —με χαρακτηριστικό παράδειγμα την περίπτωση Τραμπ— δεν συνιστούν παρεκκλίσεις, αλλά ενδείξεις μιας ευρύτερης μετατόπισης προς έναν πολυπολικό, αλλά ταυτόχρονα αυταρχικά ανασυγκροτούμενο κόσμο.

Παράλληλα, παρατηρείται μια συστηματική αποδυνάμωση του ρόλου τόσο των εθνικών κρατών όσο και των διεθνών οργανισμών ως ρυθμιστικών φορέων που διασφαλίζουν καθολικούς όρους πρόσβασης στα δημόσια αγαθά. Ο αυταρχικός νεοφιλελευθερισμός αναδιαμορφώνει το θεσμικό τοπίο προς όφελος των ολιγοπωλιακών δομών, οι οποίες αποκλείουν κάθε προοπτική οικονομικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης που δεν εναρμονίζεται με τη λογική της κερδοσκοπίας και του πλήρους ελέγχου των τεχνοεπιστημονικών εξελίξεων. Υπό αυτές τις συνθήκες, ακόμη και πολιτικές που στοχεύουν στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής στιγματίζονται ως «παρεμβατικές» ή «αντι-αγοραίες».

Το αποτέλεσμα αυτών των διεργασιών είναι η σταδιακή μετατροπή της δημοκρατίας από πεδίο συλλογικής αυτοδιάθεσης σε αντικείμενο εμπορευματικής αξιοποίησης. Οι οικονομικές ελίτ δεν περιορίζονται στην άσκηση επιρροής επί των πολιτικών διαδικασιών, αλλά αξιοποιούν πολιτικούς φορείς και μηχανισμούς για την εσωτερική αποδυνάμωση και απαξίωση της ίδιας της δημοκρατικής λειτουργίας. Η εξέλιξη αυτή καθιστά επιτακτική την ανάγκη ανασυγκρότησης ενός προοδευτικού πολιτικού σχεδίου, το οποίο δεν θα περιορίζεται σε αμυντικές αναδιπλώσεις, αλλά θα επαναθεμελιώνει τη δημοκρατία ως συλλογικό εγχείρημα προς όφελος των πολλών, της παραγωγικής βάσης και της κοινωνικής συνοχής, με κεντρικό ρόλο ενός κράτους ικανού να θεσπίζει δίκαιους και καθολικούς κανόνες.

Στο περιβάλλον των σύγχρονων γεωστρατηγικών ανακατατάξεων και της επιτάχυνσης των τεχνολογικών μετασχηματισμών, η ανάγκη διαμόρφωσης συνεκτικών και εναλλακτικών προγραμματικών προτάσεων διακυβέρνησης καθίσταται ιδιαίτερα επιτακτική. Πρόκειται για προτάσεις που οφείλουν να στοχεύουν στον μετασχηματισμό του παραγωγικού και κοινωνικού μοντέλου, αξιοποιώντας τα συγκριτικά πλεονεκτήματα της χώρας και ενισχύοντας τη δημιουργικότητα, τη συμμετοχικότητα και τη δημοκρατική εμπλοκή των πολιτών.

Κρίσιμες προκλήσεις, όπως το δημογραφικό ζήτημα, η προϊούσα ερήμωση της περιφέρειας και η συστηματική φυγή της νεολαίας στο εξωτερικό, δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποσπασματικά. Συνδέονται άμεσα με τη συνολική κατεύθυνση του αναπτυξιακού και κοινωνικού προτύπου. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ανάγκη υπεράσπισης θεμελιωδών δημόσιων αγαθών —υγείας, παιδείας, ασφάλισης και δικτύων— από τη μετατροπή τους σε πεδία κερδοσκοπικής εκμετάλλευσης.

Ταυτόχρονα, η θέση της χώρας στο ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον απαιτεί μια ενεργητική στρατηγική συμμετοχής στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, με έμφαση στη διεκδίκηση κανόνων που να περιορίζουν την ανεξέλεγκτη κερδοσκοπία. Η Ελλάδα δύναται να ανακτήσει έναν ουσιαστικό ρόλο ως γέφυρα ειρήνης, συνεργασίας και ανάπτυξης στην ευρύτερη περιοχή, υπό την προϋπόθεση μιας συνεκτικής και πολυδιάστατης εξωτερικής και αναπτυξιακής πολιτικής.

Δια ταύτα:

Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης πολυπλοκότητας κοινωνικών αναγκών, το κεντρικό πολιτικό ζητούμενο είναι η συγκρότηση πλειοψηφιών διακυβέρνησης που δεν θα υπόκεινται σε χειραγώγηση από κερδοσκοπικά συμφέροντα και θα είναι σε θέση να αποτρέπουν την ιδιωτικοποίηση της ίδιας της πολιτικής λειτουργίας.

Η προοπτική αυτή προϋποθέτει σαφείς και δεσμευτικές επιλογές εκ μέρους των προοδευτικών πολιτικών δυνάμεων, ώστε η εκλογική τους ισχύς να λειτουργεί ως καταλύτης για τη διαμόρφωση προοδευτικών κυβερνητικών σχηματισμών. Η μεταξύ τους συνεργασία δεν συνιστά τακτική επιλογή, αλλά δομική αναγκαιότητα για την αναχαίτιση της εμπορευματοποίησης της πολιτικής.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, στο πλαίσιο αυτό, η αναμόρφωση του εκλογικού συστήματος προς κατευθύνσεις που ευνοούν τις συνθέσεις και τις προγραμματικές συγκλίσεις, καθώς και η αποφυγή λύσεων «μεταβατικού» ή «ειδικού σκοπού» χαρακτήρα, οι οποίες, υπό το πρόσχημα της σταθερότητας, αναπαράγουν τις υφιστάμενες πολιτικές και αποδυναμώνουν το αίτημα ουσιαστικής αλλαγής.

Η κοινωνικοπολιτική σταθερότητα δεν μπορεί να νοηθεί ως αποτέλεσμα διαχειριστικών ισορροπιών, αλλά ως προϊόν ενεργού δημοκρατίας και πολιτικών που ενισχύουν τον ρόλο της εργασίας, των μεσαίων παραγωγικών στρωμάτων, των καινοτόμων δυνάμεων και της νεολαίας. Μόνο υπό αυτές τις προϋποθέσεις μπορεί να ανασυγκροτηθεί μια προοπτική βιώσιμης ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής, ικανή να ανακόψει την περιφερειακή αποδιάρθρωση και τη δημογραφική συρρίκνωση.

Ενόψει των επόμενων εκλογικών αναμετρήσεων, καθίσταται κρίσιμη η διατύπωση μιας σαφούς και πειστικής δέσμευσης για αλλαγή πολιτικής κατεύθυνσης. Μια τέτοια δέσμευση αποτελεί προϋπόθεση για την επανενεργοποίηση κοινωνικών δυνάμεων που σήμερα εκδηλώνουν δυσπιστία απέναντι στην πολιτική διαδικασία και αμφισβητούν τη δυνατότητα εναλλακτικής πορείας.

Τα κόμματα της αντιπολίτευσης καλούνται να αναπτύξουν σχέσεις δημιουργικής αντιπαράθεσης και ταυτόχρονα προγραμματικής σύγκλισης, με στόχο τη διαμόρφωση συνεκτικών προτάσεων και την αποτελεσματική αμφισβήτηση των κυρίαρχων πολιτικών επιλογών, δεσμευόμενα ότι η εκλογική τους επιρροή θα αξιοποιηθεί προς την κατεύθυνση συγκρότησης προοδευτικής διακυβέρνησης.

Τα διαθέσιμα δεδομένα συγκλίνουν στο ότι καμία πολιτική δύναμη δεν είναι σε θέση να κυβερνήσει αυτοδύναμα. Ως εκ τούτου, καθίσταται καθοριστικής σημασίας η ενίσχυση εκείνων των δυνάμεων που δηλώνουν έμπρακτα ότι η εκλογική τους ισχύς θα λειτουργήσει ως μοχλός για την επιβολή μιας διαφορετικής, προοδευτικής πολιτικής κατεύθυνσης.

Π βουλευτής πολιτικό στέλεχος